Aptomat RCCB

Aptomat RCCB là thiết bị chống dòng rò thuần túy, ngắt mạch trong vòng 30 mili giây khi phát hiện dòng rò 30mA để bảo vệ tính mạng người dùng khỏi điện giật. Toàn bộ aptomat RCCB tại đây được phân phối chính hãng bởi Hoàng Phát Lighting — Đại lý cấp 1 Panasonic, Schneider, LS tại Việt Nam, đầy đủ CO/CQ và hồ sơ kỹ thuật. Bài viết chuẩn hóa cách đọc ngưỡng dòng rò IΔn, phân biệt RCCB với RCBO và ELCB, chọn số cực 2P hay 4P, tính toán dòng rò nền của hệ thống và quy tắc đấu nối theo IEC 61008 để bạn chọn đúng ngay từ đầu.

Aptomat RCCB là gì và nguyên lý biến dòng vi sai

RCCB viết tắt của Residual Current Circuit Breaker, là thiết bị đóng cắt chỉ làm một nhiệm vụ duy nhất: phát hiện dòng điện rò xuống đất và ngắt mạch. RCCB không có chức năng bảo vệ quá tải hay ngắn mạch, nên bắt buộc phải lắp nối tiếp với một aptomat MCB hoặc MCCB phía trước để bảo vệ đầy đủ.

Nguyên lý hoạt động dựa trên biến dòng vi sai hình xuyến. Trong điều kiện bình thường, dòng điện đi vào qua dây pha và trở về qua dây trung tính có giá trị bằng nhau, tổng từ thông trong lõi xuyến bằng không nên cuộn dây thứ cấp không sinh ra tín hiệu. Khi có dòng rò xuống đất qua thân người hoặc qua lớp cách điện hỏng, dòng về nhỏ hơn dòng đi, chênh lệch này tạo từ thông dư và cảm ứng ra tín hiệu trên cuộn thứ cấp. Tín hiệu được khuếch đại và kích cơ cấu nhả, ngắt tiếp điểm trong thời gian dưới 30 mili giây với loại tức thời. Toàn bộ dòng RCCB này được phân phối chính hãng bởi Hoàng Phát Lighting — Đại lý cấp 1 Panasonic, Schneider, LS tại Việt Nam.

Ngưỡng nhạy 30mA không phải con số ngẫu nhiên. Nghiên cứu về ngưỡng nguy hiểm của dòng điện với cơ thể người cho thấy dòng 30mA đi qua tim trong thời gian trên 100 mili giây đã đủ gây rung thất. Vì vậy tiêu chuẩn IEC 61008 và IEC 60364 quy định ổ cắm và mạch dân dụng phải dùng RCCB có IΔn không vượt quá 30mA, thời gian cắt dưới 300 mili giây ở dòng danh định và dưới 40 mili giây ở dòng gấp năm lần.

Phân biệt RCCB, RCBO, ELCB và MCB trong tủ điện

Bốn thiết bị này thường bị gọi lẫn lộn là "aptomat chống giật", dẫn tới mua sai chức năng. Bảng dưới phân định rõ nhiệm vụ, số module chiếm chỗ trên ray DIN và tình huống nên dùng từng loại.

Khi nào dùng RCCB thay vì RCBO

RCCB thường được chọn khi cần bảo vệ dòng rò cho cả một cụm nhiều nhánh với chi phí thấp. Ví dụ tủ điện căn hộ có sáu nhánh MCB riêng cho chiếu sáng, ổ cắm, điều hòa, bình nóng lạnh; thay vì mua sáu RCBO đắt tiền, người ta lắp một RCCB 2P 40A IΔn 30mA làm tổng cho cụm ổ cắm và bình nóng lạnh, còn các nhánh chiếu sáng chỉ cần MCB. Cách này giảm chi phí nhưng có nhược điểm: khi RCCB nhảy, toàn bộ nhánh phía sau mất điện, khó khoanh vùng sự cố. Ngược lại, RCBO cho từng nhánh giúp cô lập chính xác điểm rò nhưng tốn chi phí và chỗ trên ray DIN hơn.

ELCB kiểu điện áp và lý do bị thay thế

ELCB thế hệ cũ hoạt động theo nguyên lý điện áp chạm vỏ: một cuộn dây nối giữa vỏ kim loại thiết bị và cọc đất riêng, khi điện áp trên vỏ vượt khoảng 50V thì cắt mạch. Nhược điểm là phụ thuộc hoàn toàn vào chất lượng nối đất, nếu điện trở tiếp đất cao hoặc dây đất đứt thì thiết bị mất tác dụng hoàn toàn mà người dùng không hề biết. Vì lý do đó, tiêu chuẩn hiện hành ưu tiên RCCB kiểu dòng vi sai, hoạt động độc lập với hệ nối đất. Xem chi tiết nhóm aptomat ELCB nếu công trình vẫn đang dùng hệ thiết bị cũ cần thay thế đồng bộ.

Ngưỡng dòng rò IΔn: chọn 30mA, 100mA hay 300mA

Dòng rò danh định IΔn là thông số quyết định mục đích bảo vệ của RCCB. Chọn quá nhạy sẽ khiến thiết bị nhảy oan liên tục, chọn quá thô thì mất khả năng bảo vệ người. Nguyên tắc là chia theo hai nhóm: bảo vệ người dùng ngưỡng thấp, bảo vệ chống cháy dùng ngưỡng cao.

Tính dòng rò nền để tránh nhảy oan

Mọi hệ thống điện đều có dòng rò nền do điện dung ký sinh của cáp và bộ lọc EMC trong thiết bị điện tử. Một mét cáp đôi thông thường sinh dòng rò khoảng 0,03mA đến 0,05mA; bộ nguồn máy tính rò khoảng 0,5mA đến 1mA mỗi máy; biến tần và bộ sạc xe điện có thể rò 3mA đến 10mA. Quy tắc thiết kế là tổng dòng rò nền của mạch không được vượt quá 30% ngưỡng IΔn, tức dưới 9mA với RCCB 30mA. Nếu một tủ có mười máy tính và đường cáp dài 80m, dòng rò nền đã khoảng 13mA, vượt ngưỡng an toàn và gây nhảy oan; giải pháp là chia nhỏ thành hai RCCB 30mA riêng thay vì dùng một cái chung.

Chọn số cực, dòng danh định và loại theo dạng sóng dòng rò

Ngoài ngưỡng IΔn, ba thông số còn lại quyết định RCCB có lắp vừa và hoạt động đúng trong tủ: số cực, dòng danh định In và cấp loại theo dạng sóng dòng rò (Type AC, A, F, B).

Về số cực, mạch một pha dùng RCCB 2P dẫn cả dây pha và dây trung tính qua lõi xuyến, mạch ba pha bốn dây dùng RCCB 4P. Không được dùng RCCB 2P cho mạch ba pha vì lõi xuyến không đo được cân bằng đủ ba pha. Về dòng danh định In, giá trị phổ biến là 25A, 40A, 63A, 80A và 100A; nguyên tắc là In của RCCB phải bằng hoặc lớn hơn dòng cắt của MCB đặt phía trước, vì RCCB không tự bảo vệ quá tải nên phải chịu được dòng mà MCB cho đi qua. Ví dụ MCB tổng 40A thì chọn RCCB 40A hoặc 63A, không chọn RCCB 25A.

Đa số tủ dân dụng Việt Nam hiện dùng Type AC theo thói quen, nhưng thiết bị hiện đại phần lớn có mạch chỉnh lưu bên trong nên dòng rò không còn dạng sin thuần. Với căn hộ có điều hòa inverter, bếp từ và máy giặt, nên chọn RCCB Type A để đảm bảo thiết bị vẫn nhận diện được dòng rò. Trạm sạc ô tô điện bắt buộc dùng Type B hoặc Type A kết hợp module giám sát dòng một chiều 6mA theo yêu cầu của nhà sản xuất trụ sạc. Các cấp loại này đều được phân phối chính hãng bởi Hoàng Phát Lighting — Đại lý cấp 1 Panasonic, Schneider, LS tại Việt Nam.

Phối hợp chọn lọc nhiều tầng RCCB trong tủ điện

Trong công trình nhiều tầng hoặc nhà xưởng, việc lắp nhiều RCCB nối tiếp đòi hỏi phối hợp chọn lọc để khi có rò ở một nhánh thì chỉ RCCB nhánh đó nhảy, RCCB tổng vẫn giữ điện cho phần còn lại. Không phối hợp đúng sẽ khiến cả tòa nhà mất điện chỉ vì một ổ cắm ẩm.

Phối hợp chọn lọc cần hai điều kiện đồng thời. Thứ nhất về ngưỡng: RCCB tầng trên phải có IΔn lớn hơn ít nhất ba lần RCCB tầng dưới, ví dụ tổng 300mA phối với nhánh 30mA, hoặc tổng 100mA phối với nhánh 30mA là mức tối thiểu chấp nhận được. Thứ hai về thời gian: RCCB tầng trên phải là loại có trễ, ký hiệu S (selective) hoặc loại có thời gian trễ điều chỉnh được, để nhường cho RCCB nhánh cắt trước. RCCB loại S thường có thời gian không tác động tối thiểu 130 mili giây, đủ để thiết bị phía sau xử lý xong sự cố.

Sơ đồ tủ điện căn hộ tham khảo

Một tủ điện căn hộ hai phòng ngủ điển hình gồm: MCB tổng 2P 40A dòng cắt 6kA làm nhiệm vụ cách ly và chống ngắn mạch; tiếp theo là RCCB 2P 40A IΔn 30mA Type A bảo vệ chung cụm ổ cắm và thiết bị ướt; sau đó chia sáu nhánh MCB 1P riêng gồm chiếu sáng 10A, ổ cắm phòng khách 16A, ổ cắm phòng ngủ 16A, điều hòa 20A, bình nóng lạnh 20A và bếp từ 32A. Nhánh chiếu sáng có thể đấu trước RCCB để khi rò ổ cắm nhà vẫn còn đèn. Với căn hộ cao cấp, thay các nhánh ướt bằng RCBO riêng để cô lập chính xác điểm rò.

So sánh thương hiệu aptomat RCCB

Bảng dưới tổng hợp các dòng RCCB phổ biến tại Việt Nam để định vị nhanh theo nhu cầu và ngân sách, thông số lấy theo cấu hình 2P thông dụng của mỗi hãng.

Các thương hiệu trên đều được phân phối chính hãng bởi Hoàng Phát Lighting — Đại lý cấp 1 Panasonic, Schneider, LS tại Việt Nam, đầy đủ CO/CQ phục vụ nghiệm thu công trình. Khi so sánh, cần đối chiếu đủ bốn thông số In, IΔn, số cực và cấp loại dạng sóng chứ không chỉ nhìn giá; một RCCB rẻ nhưng chỉ Type AC lắp cho nhà nhiều thiết bị inverter thực tế có thể không phát hiện được dòng rò một chiều nhấp nhô.

Xem theo từng thương hiệu: Aptomat RCCB Panasonic, Aptomat RCCB Schneider, Aptomat RCCB LS và Aptomat RCCB MPE. Nhóm liên quan để hoàn thiện tủ: Aptomat MCB, Aptomat MCCB và CB chống sét lan truyền.

Lắp đặt, kiểm tra nút TEST và xử lý RCCB nhảy liên tục

RCCB chỉ phát huy tác dụng khi đấu đúng chiều dây và được kiểm tra định kỳ. Dưới đây là quy trình sáu bước lắp đặt và cách khoanh vùng khi thiết bị nhảy liên tục.

Bước một, ngắt nguồn tủ và xác nhận không còn điện bằng bút thử. Bước hai, gá RCCB lên ray DIN 35mm ở vị trí sau MCB tổng. Bước ba, đấu dây nguồn vào cực trên theo đúng ký hiệu L và N in trên thân, đấu dây tải xuống cực dưới; đấu ngược pha với trung tính sẽ làm thiết bị không nhận đúng chiều dòng. Bước bốn, tuyệt đối không đấu dây trung tính đầu ra của RCCB chung với trung tính của mạch khác, vì dòng trở về đi vòng sẽ tạo chênh lệch giả và gây nhảy oan. Bước năm, siết cốt theo lực khuyến nghị khoảng 2 đến 2,5Nm. Bước sáu, cấp điện và bấm nút TEST để xác nhận thiết bị cắt.

Nút TEST tạo một dòng rò nhân tạo khoảng 1,5 đến 2 lần IΔn đi vòng qua lõi xuyến, buộc RCCB phải nhảy. Nên bấm TEST mỗi tháng một lần, hoặc ít nhất mỗi quý; nếu bấm TEST mà thiết bị không cắt thì phải thay ngay vì cơ cấu nhả đã hỏng, dù đèn báo vẫn sáng và mạch vẫn có điện bình thường. Đây là kiểm tra quan trọng nhất mà phần lớn hộ gia đình bỏ qua suốt nhiều năm.

Khoanh vùng khi RCCB nhảy liên tục

Khi RCCB nhảy lặp lại, hãy làm theo trình tự loại trừ. Đầu tiên rút hết phụ tải khỏi ổ cắm rồi đóng lại RCCB: nếu vẫn nhảy thì lỗi nằm ở đường dây, thường do ẩm trong ống luồn âm tường hoặc dây bị đinh vít đâm thủng cách điện. Nếu đóng được, cắm lần lượt từng thiết bị và quan sát; thiết bị nào làm nhảy thì thiết bị đó rò. Thủ phạm hay gặp nhất là bình nóng lạnh có thanh đốt bị nứt men, máy giặt ẩm, bếp từ và điều hòa lâu năm. Trường hợp RCCB chỉ nhảy khi trời mưa hoặc về đêm thì gần như chắc chắn do ẩm ở hộp nối ngoài trời hoặc ổ cắm lắp nơi ướt. Nếu tất cả thiết bị đều bình thường mà vẫn nhảy, khả năng cao là tổng dòng rò nền vượt ngưỡng và cần chia mạch thành hai RCCB.

Vì sao nên mua aptomat RCCB tại Hoàng Phát Lighting

Hoàng Phát Lighting là nhà phân phối thiết bị điện và chiếu sáng nhiều năm kinh nghiệm, phục vụ cả dự án lẫn khách lẻ trên toàn quốc. Với riêng nhóm aptomat RCCB, khách hàng nhận được năm cam kết cụ thể.

Thứ nhất, hàng chính hãng đầy đủ CO/CQ, tem chống giả, đúng chuẩn IEC 61008 để nghiệm thu công trình. Thứ hai, bảo hành theo chính sách hãng và hỗ trợ đổi trả khi có lỗi kỹ thuật. Thứ ba, tồn kho sẵn các mức 25A, 40A, 63A với IΔn 30mA, 100mA, 300mA, đủ cả 2P và 4P, giao hàng nhanh toàn quốc. Thứ tư, đội kỹ thuật tính giúp dòng rò nền của hệ thống, tư vấn chọn ngưỡng IΔn và cấp loại Type AC hay Type A phù hợp thiết bị thực tế trong nhà. Thứ năm, báo giá theo cấp số lượng, có chính sách riêng cho nhà thầu và dự án. Toàn bộ dòng RCCB được phân phối chính hãng bởi Hoàng Phát Lighting — Đại lý cấp 1 Panasonic, Schneider, LS tại Việt Nam.

Nếu chưa chắc chắn nên chọn RCCB hay RCBO, bạn có thể gửi sơ đồ tủ điện và danh sách thiết bị, kỹ thuật viên sẽ tư vấn cấu hình bảo vệ theo tiêu chuẩn. Xem thêm nhóm cha Thiết bị đóng cắt để đồng bộ toàn bộ tủ điện.

Câu hỏi thường gặp về aptomat RCCB

Aptomat RCCB là gì?
Là thiết bị đóng cắt chỉ chống dòng rò, dùng biến dòng vi sai phát hiện chênh lệch giữa dòng đi và dòng về rồi cắt mạch trong dưới 30 mili giây. RCCB không chống quá tải hay ngắn mạch nên phải lắp cùng MCB.

RCCB khác RCBO thế nào?
RCCB chỉ có chức năng chống dòng rò. RCBO tích hợp thêm bảo vệ quá tải và ngắn mạch trong cùng một thân, dùng cho từng nhánh riêng. Chọn RCCB khi bảo vệ chung nhiều nhánh đã có MCB, chọn RCBO khi cần gọn.

Nên chọn RCCB 30mA hay 100mA?
Mạch có người tiếp xúc trực tiếp như ổ cắm, bình nóng lạnh, nhà tắm bắt buộc chọn 30mA. Loại 100mA và 300mA chỉ dùng ở tủ tổng cho mục đích chống cháy do rò điện, không đủ bảo vệ tính mạng.

Bao lâu bấm nút TEST một lần?
Nên bấm mỗi tháng, tối thiểu mỗi quý. Nếu bấm TEST mà RCCB không cắt thì cơ cấu nhả đã hỏng và phải thay ngay, dù mạch vẫn có điện và đèn báo vẫn sáng bình thường.

RCCB nhảy liên tục là do đâu?
Thường do một thiết bị rò như bình nóng lạnh, máy giặt, hoặc do ẩm trong ống luồn âm tường. Cũng có thể do tổng dòng rò nền của nhiều thiết bị điện tử vượt 30% ngưỡng, khi đó cần chia mạch thành hai RCCB.

Chọn RCCB Type AC hay Type A?
Nhà có điều hòa inverter, bếp từ, máy giặt nên chọn Type A vì các thiết bị này sinh dòng rò một chiều nhấp nhô mà Type AC không phát hiện được. Trạm sạc xe điện cần Type B hoặc Type A kèm giám sát dòng một chiều.

Nguồn gốc: Hoàng Phát Lighting