Cầu chì

Cầu chì là thiết bị bảo vệ có một đoạn dây chảy được tính toán để nóng lên và đứt trước khi dòng điện kịp làm hỏng dây dẫn hoặc thiết bị phía sau. Danh mục cầu chì tại Hoàng Phát Lighting hiện tập trung ở nhóm cầu chì dạng mô đun lắp trên mặt thiết bị điện, thuộc hai dòng mặt Wide và Full. Sản phẩm được phân phối chính hãng bởi Hoàng Phát Lighting - Đại lý cấp 1 Nanoco tại Việt Nam.

Trong một hệ thống điện đã có aptomat ở tủ chính, nhiều người tưởng cầu chì đã lỗi thời. Thực tế ngược lại: cầu chì vẫn được giữ lại ở đúng những vị trí mà aptomat không làm tốt bằng, và lý do nằm ở một con số duy nhất là thời gian cắt.

Thời gian cắt: lý do cầu chì vẫn tồn tại bên cạnh aptomat

Khi xảy ra ngắn mạch, dòng điện tăng vọt trong vài phần nghìn giây. Câu hỏi quyết định là thiết bị bảo vệ cắt được dòng đó nhanh tới đâu, vì nhiệt lượng phá hoại tỷ lệ với bình phương dòng điện nhân với thời gian tồn tại.

Cầu chì cắt bằng cơ chế nhiệt thuần túy. Dòng lớn làm đoạn dây chảy nóng lên tức thì và bốc hơi, hồ quang bị dập trong lòng ống chứa cát thạch anh. Không có bộ phận cơ khí nào phải chuyển động, nên với dòng ngắn mạch lớn, thời gian cắt xuống dưới một phần trăm giây.

Aptomat cắt bằng cơ chế điện từ kéo lẫy cơ khí. Cuộn dây hút lẫy, lẫy nhả chốt, tiếp điểm mở ra. Chuỗi động tác này nhanh nhưng vẫn là chuyển động cơ khí, nên có một quán tính nhất định.

Kết luận thực dụng: aptomat là thiết bị chính cho toàn hệ thống vì thao tác lại được và có chức năng đóng cắt. Cầu chì giữ vai trò bảo vệ điểm cuối cho từng thiết bị hoặc từng ổ cắm riêng, nơi cần cắt cực nhanh và nơi việc thay một chiếc cầu chì rẻ hơn hẳn việc gắn thêm một aptomat.

Chọn dòng định mức theo tải thật

Đây là con số phải chốt đầu tiên. Chọn thấp quá thì cầu chì đứt oan mỗi lần thiết bị khởi động, chọn cao quá thì nó không còn bảo vệ được gì.

Quy tắc chung: dòng định mức của cầu chì nên nằm trong khoảng 1,25 tới 1,5 lần dòng làm việc bình thường của tải, và phải nhỏ hơn khả năng chịu dòng của dây dẫn phía sau. Hai điều kiện này phải thỏa mãn đồng thời.

Với tải có dòng khởi động cao, ví dụ động cơ, máy bơm, máy nén của tủ lạnh và máy lạnh, dòng lúc khởi động có thể gấp nhiều lần dòng làm việc trong khoảng vài phần mười giây. Ở những tải này phải chọn loại cầu chì có đặc tính trễ, chứ không chọn loại cắt nhanh, nếu không cầu chì sẽ đứt ngay lần bật máy đầu tiên.

Với tải thuần điện trở như đèn sợi đốt, bàn ủi, bếp điện trở, dòng lúc bật gần bằng dòng làm việc nên chọn theo bảng trên là đủ.

Hai kiểu đứt và cách đọc chúng

Cầu chì phản ứng khác nhau với hai loại sự cố, và nhìn vào đoạn dây chảy đã đứt có thể đoán được chuyện gì đã xảy ra.

Quá tải nhẹ kéo dài

Dòng chỉ nhỉnh hơn định mức một chút nhưng duy trì lâu. Dây chảy nóng dần và đứt sau vài giây tới vài phút. Dấu hiệu là chỗ đứt gọn ở khoảng giữa, thân cầu chì không đen, nắp không phồng. Nguyên nhân thường là cắm quá nhiều thiết bị vào cùng một ổ.

Ngắn mạch

Dòng tăng vọt, dây chảy bốc hơi gần như tức thì. Dấu hiệu là mặt trong ống bị ám đen hoặc có vệt kim loại bám, đôi khi cả thân cầu chì nứt. Nguyên nhân là chạm chập trực tiếp, và tuyệt đối không được thay cầu chì rồi đóng điện lại khi chưa tìm ra điểm chạm.

Cầu chì mô đun và hai dòng mặt Wide, Full

Nhóm sản phẩm chủ lực trong danh mục là cầu chì dạng mô đun, lắp vào cùng khung mặt với công tắc và ổ cắm thay vì lắp trong tủ điện.

Cách đọc mã rất đơn giản và nằm ngay trong tên sản phẩm. Hậu tố W là bản dành cho dòng mặt Wide, hậu tố F là bản dành cho dòng mặt Full. Mã NF102W và NF102F là cùng một chức năng nhưng khác dòng mặt, không lắp lẫn cho nhau được.

Đây là chi tiết gây nhầm lẫn nhiều nhất khi đặt hàng. Khách thường chỉ đọc phần số của mã, mua về mới phát hiện không lắp vừa khung mặt đang dùng trong nhà. Cách kiểm chắc chắn nhất là tháo một mặt công tắc hiện có ra, đọc mã ghi ở mặt sau của đế, rồi đặt cầu chì cùng dòng mặt đó.

Vì sao dạng mô đun tiện hơn cầu chì tủ điện ở các vị trí trong nhà. Nó nằm ngay tại điểm dùng, ví dụ ngay cạnh ổ cắm của bình nóng lạnh hoặc của máy bơm, nên khi đứt thì biết ngay là mạch nào và thay tại chỗ. Với cầu chì trong tủ, người dùng phải mở tủ, dò từng vị trí và thường không dám tự làm.

Lắp cầu chì mô đun cùng bộ với công tắc còn cho một lợi ích nữa: cắt được cả mạch bằng tay khi cần sửa chữa thiết bị, mà không phải đi ra tủ điện chính hạ aptomat của cả tầng.

Phối hợp với thiết bị bảo vệ cấp trên

Cầu chì không đứng một mình mà nằm ở cấp thấp nhất trong chuỗi bảo vệ. Nguyên tắc phải giữ là sự cố ở đâu thì thiết bị gần đó nhất cắt trước, các cấp trên vẫn giữ nguyên.

Chuỗi bảo vệ điển hình trong nhà ở đi từ thiết bị tổng ở tủ chính, xuống thiết bị nhánh cho từng tầng hoặc từng khu vực, rồi tới cầu chì đặt ngay tại điểm dùng. Ba cấp này phải có dòng định mức giảm dần theo hướng đi xuống.

Khoảng cách giữa các cấp nên đủ rộng. Kinh nghiệm thi công là dòng định mức của cấp trên nên gấp khoảng 1,6 lần trở lên so với cấp dưới liền kề. Hai cấp có dòng quá gần nhau sẽ cắt cùng lúc, và khi đó cả khu vực mất điện chỉ vì một thiết bị hỏng.

Dấu hiệu phối hợp sai rất dễ nhận: một chiếc quạt hỏng mà cả tầng mất điện, hoặc một bóng đèn chập mà aptomat tổng nhảy. Khi gặp hiện tượng này, việc cần làm là rà lại dòng định mức của từng cấp chứ không phải đổi sang thiết bị đắt tiền hơn.

Ở cấp nhánh, thiết bị thường dùng nhất là aptomat MCB, còn cấp tổng của căn hộ hoặc cửa hàng thường đặt thêm aptomat RCCB để lo phần dòng rò. Với các cấp bảo vệ phía trên, tham khảo thêm nhóm cha thiết bị đóng cắt để chọn đồng bộ cả chuỗi thay vì chọn lẻ từng món.

Bên trong một chiếc cầu chì và cách nhận biết hàng đạt

Cầu chì trông đơn giản nhưng bên trong có ba chi tiết được tính toán kỹ, và chính ba chi tiết đó phân biệt hàng đạt với hàng trôi nổi.

Đoạn dây chảy không phải một sợi kim loại bất kỳ mà là hợp kim có nhiệt độ nóng chảy được chọn trước, tiết diện được tính chính xác, và nhiều loại còn được thắt eo ở một hoặc vài điểm. Chỗ thắt eo là nơi nhiệt tập trung, giúp cầu chì đứt đúng chỗ và đứt dứt khoát thay vì chảy nhũn kéo dài.

Lớp cát thạch anh nhồi trong ống có nhiệm vụ dập hồ quang. Khi dây chảy bốc hơi, giữa hai đầu đứt xuất hiện một hồ quang có thể duy trì dòng điện thêm một lúc. Cát hấp thụ nhiệt và chia nhỏ hồ quang thành nhiều đoạn ngắn, làm nó tắt gần như tức thì. Cầu chì rỗng ruột không có lớp cát này sẽ cắt kém dứt khoát hơn hẳn khi dòng lớn.

Vỏ ống phải chịu được áp lực và nhiệt sinh ra lúc dây chảy bốc hơi. Vỏ gốm hoặc sứ chịu tốt hơn vỏ thủy tinh, và đó là lý do các loại dùng cho dòng lớn gần như luôn có vỏ gốm.

Ba dấu hiệu của hàng đạt chuẩn

Thứ nhất, dòng định mức và điện áp làm việc được in trực tiếp lên thân hoặc lên nắp kim loại, không phải in trên bao bì rồi thôi. Thứ hai, hai nắp chụp ở hai đầu bám chắc, xoay không lỏng, vì nắp lỏng làm tăng điện trở tiếp xúc và sinh nhiệt ngay tại đó. Thứ ba, cầm lắc nhẹ không nghe tiếng lạo xạo của cát bên trong, dấu hiệu cát đã được nhồi chặt chứ không nhồi lấy lệ.

Điện áp làm việc là thông số hay bị bỏ qua

Người mua thường chỉ nhìn dòng định mức mà quên điện áp. Cầu chì có điện áp làm việc thấp hơn điện áp mạch sẽ không dập nổi hồ quang khi cắt, dây chảy đứt rồi mà dòng vẫn tiếp tục chạy qua hồ quang. Với mạch điện dân dụng trong nước, cầu chì phải có điện áp làm việc từ 250V trở lên.

Năm lỗi thường gặp khi dùng cầu chì

Thứ nhất, thay bằng cầu chì có dòng lớn hơn vì thấy hay đứt. Cầu chì đứt lặp lại là triệu chứng, không phải bệnh. Nâng dòng định mức chỉ làm mất triệu chứng còn bệnh vẫn nguyên, và lần sau thứ hỏng sẽ là dây dẫn hoặc thiết bị.

Thứ hai, dùng dây kim loại bất kỳ thay cho dây chảy. Mạch mất hoàn toàn bảo vệ trong khi người dùng vẫn tưởng mình có cầu chì.

Thứ ba, chọn loại cắt nhanh cho tải có động cơ. Dòng khởi động của động cơ làm cầu chì đứt ngay lần bật đầu tiên, và người dùng lại nghĩ hàng kém chất lượng.

Thứ tư, mua nhầm dòng mặt. Bản Wide không lắp vào đế Full và ngược lại. Phải xác định dòng mặt đang dùng trước khi đặt.

Thứ năm, thay cầu chì mà không cắt nguồn cấp trên. Thao tác trên mạch còn điện là nguyên nhân của phần lớn tai nạn điện trong nhà. Luôn hạ thiết bị cấp trên và thử lại bằng bút thử điện trước khi chạm tay.

Vị trí nên dùng cầu chì trong công trình hiện nay

Cầu chì không thay thế aptomat mà bổ sung cho aptomat ở những điểm cụ thể.

Ngược lại, không nên dùng cầu chì làm thiết bị bảo vệ tổng cho toàn nhà, vì mỗi lần sự cố là cả nhà mất điện cho tới khi có người mua được chiếc mới đúng dòng. Vị trí tổng là chỗ của aptomat, nơi khả năng thao tác lại quan trọng hơn tốc độ cắt.

Cầu chì cũng không thay thế được thiết bị chống dòng rò. Hai loại này bảo vệ hai thứ khác nhau: cầu chì bảo vệ dây dẫn và thiết bị khỏi dòng quá lớn, thiết bị chống dòng rò bảo vệ con người khỏi dòng rò xuống đất. Một mạch đầy đủ cần cả hai.

Bảng giá tham khảo và chính sách chiết khấu

Giá phụ thuộc vào dòng định mức, kiểu lắp và dòng mặt tương thích. Bảng dưới là khoảng giá tham khảo.

Với nhà thầu điện, cửa hàng vật tư và các đơn vị mua số lượng, chính sách chiết khấu theo cấp giá trị đơn hàng được áp dụng linh hoạt kèm hỗ trợ giao hàng ba miền. Với công trình, nên đặt cầu chì cùng lúc với mặt và đế để bảo đảm đồng bộ dòng mặt, đồng thời đặt dư ống chì thay thế vì đây là vật tư tiêu hao. Khách gửi danh sách thiết bị cần bảo vệ kèm công suất và dòng mặt đang dùng sẽ nhận lại phương án dòng định mức cho từng điểm cùng báo giá theo cấp.

Vì sao nên mua cầu chì tại Hoàng Phát Lighting

Với nhóm hàng này, chất lượng nằm ở chỗ không kiểm được bằng mắt: đoạn dây chảy có đúng đặc tính công bố hay không. Hàng kém đứt sớm hơn hoặc muộn hơn mức thiết kế, và cả hai đều nguy hiểm theo cách riêng.

Hàng chính hãng, công bố đủ thông số thật

Sản phẩm có chứng nhận xuất xứ và chứng nhận chất lượng, công bố rõ dòng định mức, điện áp làm việc, đặc tính cắt và dòng mặt tương thích. Với thiết bị mà toàn bộ giá trị nằm ở chỗ nó đứt đúng lúc, đây không phải là thông tin quảng cáo mà là điều kiện để nó làm được việc của mình.

Tư vấn theo tải thật và theo dòng mặt đang dùng

Đội kỹ thuật hỏi trước công suất thiết bị, loại tải có động cơ hay thuần điện trở, tiết diện dây phía sau và dòng mặt đang lắp trong nhà, từ đó chốt dòng định mức và mã hàng thay vì bán theo con số khách đọc. Xem toàn bộ mã hiện có tại nhóm cầu chì Nanoco. Kho ba miền giao nhanh, hỗ trợ bổ sung ống chì thay thế đúng mã. Cầu chì được phân phối chính hãng bởi Hoàng Phát Lighting - Đại lý cấp 1 Nanoco tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp về cầu chì

Đã có aptomat rồi thì còn cần cầu chì không?

Vẫn cần ở các điểm cuối. Cầu chì cắt dòng ngắn mạch nhanh hơn vì không có bộ phận cơ khí phải chuyển động, và việc đặt một điểm bảo vệ riêng cho từng thiết bị bằng cầu chì rẻ hơn nhiều so với gắn thêm aptomat.

Chọn dòng định mức cầu chì thế nào?

Khoảng 1,25 đến 1,5 lần dòng làm việc của tải, đồng thời phải nhỏ hơn khả năng chịu dòng của dây dẫn phía sau. Tải 2.200W ở 220V có dòng khoảng 10A thì chọn cầu chì 13A đến 15A.

Cầu chì đứt liên tục thì làm sao?

Không nâng dòng định mức. Đứt lặp lại là dấu hiệu mạch đang quá tải hoặc có chạm chập, phải tìm và xử lý nguyên nhân. Nâng dòng chỉ làm mất triệu chứng còn nguy cơ cháy vẫn còn nguyên.

Có thể thay dây chảy bằng dây đồng không?

Tuyệt đối không. Dây đồng cùng tiết diện chịu dòng lớn hơn nhiều lần dây chảy chuyên dụng, nghĩa là mạch mất hoàn toàn bảo vệ trong khi người dùng vẫn tưởng mình đang được bảo vệ.

Hậu tố W và F trong mã sản phẩm nghĩa là gì?

Chữ W là bản dành cho dòng mặt Wide, chữ F là bản dành cho dòng mặt Full. Hai dòng mặt không lắp lẫn cho nhau, nên phải xác định dòng mặt đang dùng trong nhà trước khi đặt hàng.

Cầu chì có bảo vệ chống giật không?

Không. Cầu chì bảo vệ dây dẫn và thiết bị khỏi dòng quá lớn, còn việc bảo vệ con người khỏi dòng rò xuống đất là nhiệm vụ của thiết bị chống dòng rò. Một mạch đầy đủ cần cả hai loại.

Vì sao cầu chì đứt ngay khi bật máy bơm?

Vì đã chọn loại cắt nhanh cho tải có động cơ. Dòng khởi động của động cơ cao hơn dòng làm việc nhiều lần trong khoảng vài phần mười giây, nên tải loại này cần cầu chì có đặc tính trễ.

Nguồn gốc: Hoàng Phát Lighting